Regulacje prawne dotyczące stwierdzenia zgonu

W związku z napływającymi od lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej informacjami dotyczącymi wątpliwości związanych ze stwierdzaniem przez lekarzy zgonu poniżej przedstawiamy obowiązujące w powyższym zakresie regulacje prawne.

Zasady i tryb stwierdzania zgonu są regulowane przez przepisy z lat  50 i 60 ubiegłego wieku co niekiedy utrudnia ich stosowanie w aktualnej organizacji systemu ochrony zdrowia.

Stwierdzenie zgonu jest czynnością o charakterze medycznym, prawnym i dokumentacyjnym. Jej skutkiem jest nie tylko potwierdzenie śmierci człowieka, lecz także uruchomienie procedur związanych z rejestracją zgonu w urzędzie stanu cywilnego, pochówkiem, statystyką publiczną, ewentualnym postępowaniem epidemiologicznym albo postępowaniem karnym.

Lekarz dokonujący tej czynności musi ustalić dwie kwestie:

1. fakt zgonu, czyli nieodwracalne ustanie funkcji życiowych;
2. przyczynę zgonu, o ile może ją ustalić na podstawie dokumentacji medycznej, wywiadu, oględzin zwłok i okoliczności śmierci.

Nie należy utożsamiać zwykłego stwierdzenia zgonu z procedurami stwierdzania śmierci mózgu lub nieodwracalnego zatrzymania krążenia na potrzeby pobrania narządów. Te ostatnie są regulowane szczególnymi przepisami i mają odrębny, bardziej sformalizowany charakter.

Podstawowymi aktami prawnymi regulującymi przedmiotowe kwestie są:

1. ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty( Dz. z 2026r. poz. 37 ze zm.);
2. ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (w szczególności art. 11)( Dz. U. z 205 r. poz.1590);
3. rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 3 sierpnia 1961 r. w sprawie stwierdzenia zgonu i jego przyczyny( Dz.U. z 1961 r. Nr 39, poz.202);
4. rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 7 grudnia 2023 r. w sprawie wzoru karty zgonu( Dz.U. z 2023r. poz. 2734).

Przepisy ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty nie regulują szczegółowo wszystkich technicznych elementów zwykłego stwierdzenia zgonu w domu, zakładzie opiekuńczym albo innym miejscu. Wyznaczają jednak podstawowe standardy działania lekarza.

Wykonywanie zawodu lekarza obejmuje udzielanie świadczeń zdrowotnych przez osobę posiadającą wymagane kwalifikacje. Lekarz powinien wykonywać swoje czynności zgodnie z aktualną wiedzą medyczną, zasadami etyki zawodowej oraz z należytą starannością.

W odniesieniu do stwierdzenia zgonu oznacza to w szczególności obowiązek:

• osobistej oceny stanu osoby zmarłej;
• działania w granicach własnych kompetencji;
• wykorzystania dostępnej dokumentacji medycznej;
• uwzględnienia znanych lekarzowi informacji o ostatniej chorobie;
• unikania dowolnego lub automatycznego wpisywania przyczyn zgonu;
• zawiadomienia właściwych organów, gdy okoliczności zgonu mogą wskazywać na przestępstwo lub chorobę zakaźną.

Osoby właściwe do ustalenia zgonu i jego przyczyny określają przepisy ww. ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych. Zgodnie z jej  art. 11 ust. 1 zgon i jego przyczynę ustala:

1. lekarz leczący chorego w ostatniej chorobie;
2. kierownik zespołu ratownictwa medycznego, jeżeli zgon nastąpił w trakcie akcji medycznej prowadzonej przez zespół ratownictwa medycznego.

Pierwszeństwo ma zatem lekarz, który sprawował opiekę nad pacjentem w okresie jego ostatniej choroby. Chodzi o lekarza mającego wiedzę o stanie zdrowia chorego, przebiegu choroby, wcześniejszych rozpoznaniach oraz leczeniu.

W razie niemożności zastosowania tego podstawowego trybu stwierdzenie zgonu i jego przyczyny powinno nastąpić w drodze oględzin dokonywanych przez lekarza. Jeżeli lekarza nie ma, oględzin może dokonać inna osoba powołana do tego przez właściwego starostę. Ustawa wyraźnie wskazuje, że koszty oględzin i wystawienia świadectwa nie mogą obciążać rodziny zmarłego.

Pojęcie „lekarza leczącego chorego w ostatniej chorobie” należy rozumieć funkcjonalnie. Jest nim lekarz, który rzeczywiście sprawował opiekę nad pacjentem w związku z chorobą poprzedzającą zgon i posiada informacje pozwalające na ocenę jego stanu zdrowia.

Może nim być w szczególności:

• lekarz podstawowej opieki zdrowotnej;
• lekarz prowadzący leczenie specjalistyczne;
• lekarz opieki długoterminowej;
• lekarz hospicjum domowego;
• lekarz zakładu opiekuńczo-leczniczego;
• lekarz oddziału szpitalnego, jeżeli pacjent zmarł podczas hospitalizacji.

W przypadku gdy pacjent pozostawał pod opieką lekarza, ale zgon nastąpił nagle, w nietypowych okolicznościach lub z towarzyszeniem obrażeń, lekarz powinien zachować szczególną ostrożność. Sam fakt przewlekłej choroby nie wyklucza możliwości śmierci z innej przyczyny, w tym z przyczyny urazowej albo przestępczej.

Ustawa przewiduje szczególną kompetencję kierownika zespołu ratownictwa medycznego. Dotyczy ona sytuacji, w której zgon nastąpił w trakcie akcji medycznej prowadzonej przez zespół ratownictwa medycznego.

Kierownik zespołu ratownictwa medycznego stwierdza wówczas zgon i jego przyczynę w zakresie wymaganym ustawą oraz wypełnia kartę zgonu.

Jeżeli występują okoliczności wymagające dalszego postępowania, w szczególności potrzeba skierowania zwłok do zakładu medycyny sądowej albo prosektorium szpitalnego, ustawodawca przewiduje odrębny tryb przekazania dokumentacji i dalszego wydania karty zgonu.

Stwierdzenie zgonu powinno opierać się na osobistych oględzinach zwłok. Oględziny powinny umożliwiać lekarzowi:

• potwierdzenie ustania czynności życiowych;
• ocenę, czy występują cechy śmierci;
• ustalenie albo przybliżone określenie czasu zgonu;
• ocenę widocznych obrażeń, śladów przemocy lub innych nietypowych okoliczności;
• analizę możliwego mechanizmu śmierci;
• ocenę danych potrzebnych do wystawienia karty zgonu;
• ustalenie, czy istnieje podejrzenie choroby zakaźnej;
• ustalenie, czy zachodzi uzasadnione podejrzenie przestępstwa.

Zakres oględzin powinien być adekwatny do sytuacji. Lekarz nie wykonuje na miejscu sekcji zwłok ani czynności właściwych dla medycyny sądowej, lecz powinien dostrzec i odpowiednio ocenić okoliczności mogące wymagać zawiadomienia Policji lub prokuratora.

Ponadto przepisy rozporządzenia  w sprawie stwierdzenia zgonu i jego przyczyny również określają  zasady ustalania zgonu. Stosownie do §  2 wystawienie karty zgonu jest obowiązkiem lekarza, który ostatni w okresie 30 dni przed dniem zgonu udzielał choremu świadczeń lekarskich.

Jeżeli zwłoki zostały poddane sekcji, lekarz, o którym mowa w ust. 1, przed wystawieniem karty zgonu powinien zapoznać się z protokołem sekcji.

Przepisów ust. 1 i 2 nie stosuje się, jeżeli zachodzi uzasadnione podejrzenie, że przyczyną zgonu było przestępstwo. W takim wypadku kartę zgonu wystawia lekarz, który na zlecenie sądu lub prokuratora dokonał oględzin lub sekcji zwłok.

W przypadku gdy nie ma lekarza zobowiązanego do wystawienia karty zgonu w myśl § 2 ust. 1 bądź lekarz taki zamieszkuje w odległości większej niż 4 km od miejsca, w którym znajdują się zwłoki, albo z powodu choroby lub z innych uzasadnionych przyczyn nie może dokonać oględzin zwłok w ciągu 12 godzin od chwili wezwania, kartę zgonu wystawia:

1) lekarz, który stwierdził zgon będąc wezwany do nieszczęśliwego wypadku lub nagłego zachorowania,

2) lekarz lub starszy felczer albo felczer zatrudniony w przychodni bądź ośrodku zdrowia lub jego placówce terenowej (wiejski, felczerski punkt zdrowia) i sprawujący opiekę zdrowotną nad rejonem, w którym znajdują się zwłoki,

3) położna wiejska, jeżeli nastąpił na terenie gromady zgon pozostającego pod jej opieką noworodka przed upływem 7 dni życia, a najbliższa przychodnia lub ośrodek zdrowia jest oddalony o więcej niż 4 km.

Po stwierdzeniu zgonu i jego przyczyny osoba uprawniona ma obowiązek wypełnić kartę zgonu. Karta zgonu jest wydawana w jednym egzemplarzu podmiotom uprawnionym do pochowania zwłok.

Karta zgonu składa się z trzech części:

• części przeznaczonej do zarejestrowania zgonu;
• części przeznaczonej dla administracji cmentarza;
• części przeznaczonej dla potrzeb statystyki publicznej.

Jeżeli lekarz albo inna osoba dokonująca oględzin poweźmie pewność lub uzasadnione podejrzenie, że przyczyną zgonu była choroba zakaźna podlegająca obowiązkowemu zgłoszeniu, powinien niezwłocznie zawiadomić właściwego państwowego inspektora sanitarnego.

Informacja o zgonie w wyniku choroby zakaźnej powinna zostać zaznaczona w części II karty zgonu przeznaczonej dla administracji cmentarza.

Obowiązek ten ma znaczenie nie tylko statystyczne. Służy także ochronie sanitarnej osób mających kontakt ze zwłokami, personelu medycznego, pracowników zakładu pogrzebowego oraz administracji cmentarza.

Natomiast w przypadku gdy  lekarz podczas oględzin poweźmie uzasadnione podejrzenie, że przyczyną zgonu było przestępstwo, powinien zawiadomić Policję albo prokuratora.

Podejrzenie przestępstwa może wynikać między innymi z:

• widocznych obrażeń nie pasujących do deklarowanego przebiegu zdarzenia;
• śladów przemocy;
• nietypowego miejsca znalezienia zwłok;
• podejrzenia zatrucia;
• niejasnych albo sprzecznych relacji osób obecnych;
• nagłego zgonu bez uchwytnej przyczyny;
• podejrzenia samobójstwa;
• zgonu po wypadku;
• śmierci osoby zależnej, małoletniej albo pozostającej pod opieką innych osób.

Lekarz nie jest organem prowadzącym postępowanie karne i nie przesądza, że doszło do przestępstwa. Jego obowiązkiem jest jednak reagowanie wtedy, gdy istnieje uzasadnione podejrzenie takiego zdarzenia.

W razie podejrzenia przestępstwa pochowanie zwłok wymaga zezwolenia prokuratora.

Osoby stwierdzające zgon i jego przyczynę są obowiązane udzielać, na żądanie właściwych organów, wyjaśnień dotyczących faktu zgonu i jego przyczyny.

Jeżeli zmarły pozostawał w ostatniej chorobie pod opieką lekarską, wyjaśnienia mogą również dotyczyć przebiegu tej choroby. Ustawa stanowi, że informacje te są objęte tajemnicą prawnie chronioną i mogą być wykorzystywane dla potrzeb statystyki publicznej oraz w postępowaniu sądowym.

Lekarz powinien zatem przechowywać dokumentację i sporządzać wpisy medyczne w sposób pozwalający odtworzyć podstawy rozpoznania przyczyny zgonu.

Jeżeli nie można ustalić albo potwierdzić tożsamości osoby zmarłej na podstawie dokumentów, karta zgonu może zostać sporządzona z uwzględnieniem dostępnych danych.

W przypadkach przewidzianych ustawą, dotyczących interwencji zespołu ratownictwa medycznego, kartę zgonu osoby o nieustalonej tożsamości wypełnia lekarz zakładu medycyny sądowej albo lekarz szpitala, w którym funkcjonuje prosektorium.

Nieprawidłowe stwierdzenie zgonu albo nierzetelne wypełnienie karty zgonu może prowadzić do odpowiedzialności:

• zawodowej przed organami samorządu lekarskiego;
• cywilnej, gdy wskutek zawinionego działania lub zaniechania powstała szkoda;
• karnej, w szczególności w razie poświadczenia nieprawdy w dokumencie albo zaniechania obowiązku zawiadomienia o podejrzeniu przestępstwa w sytuacji przewidzianej prawem;

administracyjnej lub organizacyjnej, w zależności od miejsca wykonywania zawodu i rodzaju zatrudnienia.

Odpowiedzialność może wchodzić w grę zwłaszcza wtedy, gdy lekarz:

• stwierdził zgon bez faktycznego badania;
• zaniechał oględzin mimo istniejących wątpliwości;
• wpisał przyczynę zgonu bez podstaw medycznych;
• pominął widoczne obrażenia albo inne istotne okoliczności;
• nie zawiadomił organów ścigania mimo uzasadnionego podejrzenia przestępstwa;
• sporządził dokument zawierający dane niezgodne z rzeczywistością.

Każdy przypadek wymaga jednak indywidualnej oceny, z uwzględnieniem okoliczności śmierci, dostępnej dokumentacji, stanu wiedzy lekarza oraz zakresu naruszenia obowiązków.